Over poeslieve viervoeters en pluizenbollen: katten in de Brusselse museumcollecties

Het menu tonen/verbergen
Léon Spilliaert, 'Kat van de rug gezien, staand en gedraaid naar de horizon', 1901-1902, pen, potlood en Oost-Indische inkt op papier © KBR

Sommigen vereren ze als goddelijke wezens, voor anderen belichamen ze niemand minder dan de duivel, maar bovenal staan ze symbool voor een ongenaakbare vrijheid en onafhankelijkheid. Katten zijn van alle tijden en blijven met hun typische, lichtvoetige nonchalance menigeen intrigeren.🐱

Nu eens als centraal thema in een schilderij of dan weer slinks verscholen in de details van een werk ... deze getekende, gebeeldhouwde, geschilderde of opgezette katachtige personages zijn in overvloed aanwezig in de permanente collecties van de Brusselse musea. Japanse houtsneeprenten, hedendaagse kunst, Peruviaans borduurwerk en art-decosculpturen ... Ter gelegenheid van Wereldkattendag 2021 nodigen we je uit om deze helden op kousenvoeten te ontdekken in de Brusselse musea.

KBR

Met spaarzame lijnen en een minimum aan middelen roept Léon Spilliaert (1881-1946) een raak beeld van een zwarte kat op. Het dier, getekend in Oost-Indische inkt, is van de rug af te zien en staart raadselachtig naar de horizon. Dit werk weerspiegelt de hoogst persoonlijke stijl van de introverte Spilliaert, die in zijn oeuvre steeds opnieuw gestalte geeft aan de diepste zielenroerselen. De tekening kwam tot stand in 1902, tijdens de vroegste én origineelste periode van de Belgische kunstenaar. Het was in die tijd dat Spilliaert geregeld zijn geboortestad Oostende verliet om in Brussel te wonen en werken. Zwarte katten worden van oudsher geassocieerd met duistere machten, met ongeluk en met de dood. Het is niet uitgesloten dat Spilliaert met dit werk zinspeelt op The Black Cat (1843), een bekend kortverhaal van Edgar Allan Poe, wiens werk hij erg waardeerde.

Plaats: bewaard in het Prentenkabinet van KBR, te bekijken op aanvraag

MUSEUM KUNST & GESCHIEDENIS

Édouard-Marcel Sandoz, Chat assis, 1925, bronze, Fonderie Susse Frères © Collection Musée Art et Histoire

Deze ranke, zittende kat is het bekendste werk van Édouard-Marcel Sandoz, een beroemde dierenbeeldhouwer. Zijn inspiratie haalde hij overduidelijk uit het Egypte van de farao's. Toch is het werk stilistisch als zuiver art deco te bestempelen. Die stijl, die tijdens het interbellum hoogtij vierde, knoopte aan bij het traditionele, maar dan in een modern jasje gestoken. Door invloeden van het kubisme met de stijl van het faraonische Egypte te vermengen, werd het werk iconisch en voor zijn tijd als avant-gardistisch beschouwd. Het grote publiek maakte in 1925 op de beroemde internationale tentoonstelling voor moderne decoratieve en industriële kunsten kennis met de 'Zittende kat'. Daar werd het exemplaar dat nu in het Museum Kunst & Geschiedenis te zien is, trouwens aangekocht.

Plaats: Magasins Wolfers – Museum Kunst & Geschiedenis

Dit fragment is afkomstig van de boord van een groot doek waarin overledenen werden gewikkeld. Er zijn verschillende geborduurde katachtigen op te zien. Het gaat hoogstwaarschijnlijk om poema's, die overal in de Andes als machtige dieren werden beschouwd en vereerd. Boeiend aan dit weefsel zijn het kleurenspel en de omkeringen van het motief. Het eerste dier, dat ondersteboven staat, is blauw. Daarin is een gele katachtige figuur verwerkt, die op zijn beurt een groene poema bevat. Het volgende dier in de rij staat op zijn poten en is groen. Er zijn twee dieren in geweven. Dit patroon herhaalt zich als in een creatieve, algoritmische reeks.

Plaats: Peruzaal, Inv. AAM 46.7.374 (collectie Amerika).

Meisho Edo hyakkei (Cent vues d'endroits célèbres d'Edo): Les rizières d'Asakusa et le pèlerinage, le jour du marché du Coq , 1857, gravure sur bois © Collection Musée Art et Histoire

Deze Japanse houtsneeprent brengt ons naar een bordeel in de beroemde Yoshiwara-wijk (Tokio). Deze amusementswijk lag wat buiten de stad. Het uitzicht toont de rijstvelden van Asakusa bij valavond, met de zon die ondergaat achter de Fuji-berg. Op de achtergrond is de tempelstoet ter gelegenheid van het Festival van de haan te zien. Op deze hoogdag in de amusementswijk mogen de courtisanes uitzonderlijk overdag een klant ontvangen. De kat op de vensterbank is een stille getuige van het namiddagbezoek van een klant. Die klant bracht voor de courtisane een nieuwe set haarspelden mee, die achteloos op de grond ligt. De vrouw zelf is niet te zien; waarschijnlijk zit ze links achter het kamerscherm. Het pakje tissues op de grond laat vermoeden dat ze klaar is met haar klant. Maar al die details kunnen de kat niet deren. Die doet waar katten zo goed in zijn: onverstoorbaar naar buiten kijken.

Plaats: bewaard in het Prentenkabinet, te bekijken op aanvraag

ART ET MARGES MUSEUM

Alain Delaunay, sans titre, crayons de couleur sur papier © Collection art et marges musée

De dierenwereld is de voornaamste inspiratiebron van de Belgische kunstenaar Alain Delaunay.  Op zijn geheel eigen manier en met veel geduld creëert hij met kleurpotloden werken van uitzonderlijke kwaliteit. Hij plaatst een oneindig aantal kleurstreepjes – naast elkaar, elkaar kruisend of elkaar overlappend – die zijn werken een enorme diepgang en zeer vloeiende afwerking geven. Het duurt weken om één tekening te voltooien. Hier lijkt de geelogige kat die uit het hoge gras opduikt, zich rechtstreeks tot ons te richten. Of probeert hij uit het werk te springen?

Plaats: collecties van het Art et marges museum

KONINKLIJK MUSEUM VAN HET LEGER EN DE KRIJGSGESCHIEDENIS

Pluton, chat empaillé. Seconde Guerre mondiale, don de Jacques Janssens en 1998 © Musée royal de l’Armée et d’Histoire militaire

Maar kennis met Pluto, de kat van het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis! Deze kat speelde een rol in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog en werd door het Geheime Leger ingezet om boodschappen – briefjes verstopt in zijn halsband – over te brengen. Pluto mag dan wel niet zo bekend zijn als zijn 'collega's', de onzinkbare scheepskat Sam of Acoustic Kitty, hij is en blijft een onvervalste Belgische held! Om deze kat met een buitengewone missie te aanschouwen, moet je naar de eerste verdieping van de tentoonstelling 40-45 'Oorlog. Bezetting. Bevrijding'. Het museum kreeg Pluto in februari 1998 in handen na een schenking.

Plaats: te bezichtigen in de tentoonstelling 40-45 (Bordiau-gebouw) van het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis.

KONINKLIJKE MUSEA VOOR SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË

Jan Sanders van Hemessen et Maître de Paul et Barnabé, L'enfant prodigue, 1536, © Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique, Bruxelles. Photo : J. Geleyns - Art Photography

In een mix van Italiaanse en Vlaamse stijl met een levendige kleurenpracht brengen Jan Sanders van Hemessen en Meester van Paulus en Barnabas een herinterpretatie van de evangelische parabel van de verloren zoon. Met een buitengewoon oog voor beweging en detail verplaatst de Antwerpse schilder het tafereel naar een bordeel, waar de verloren zoon zijn erfenis verbrast tussen meisjes van plezier en schurken. De muzikanten, de vrolijke sfeer, de luxekleren en de glazen wijn ... alles is tot in de puntjes nauwkeurig en realistisch uitgewerkt. Onderaan links loert een grijze kat. Het is de pendant van de vrouw rechts. De kat geniet net zoals zij van het spektakel. Het is zeer aannemelijk dat de kat hier wordt geassocieerd met wellust en symbool staat voor wulpsheid, zoals dat wel vaker het geval is.

Plaats: te bekijken in het Old Masters Museum, zaal 67, vanaf 15 oktober 2021

Voor meer katten in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België:

DE CENTRALE

Henk Visch, The stolen painting, 2010-2019, aluminium, acrylique, Atelier Henk Visch © Vue d’exposition Xavier Noiret-Thomé & Henk Visch. PANORAMA, CENTRALE, 2020 © Philippe De Gobert

Lees even mee wat beeldhouwer Henk Visch (NL) vertelt over zijn gekleurde kat: “Een kat is een zeer oplettend dier dat alles observeert. Het is een getuige. 'The stolen painting' (Het gestolen schilderij) verwijst naar de diefstal van een schilderij waarvan de kat getuige was. Maar hoe kan het dier erover vertellen? Door zelf een schilderij te worden, uiteraard! Ik probeer elk jaar opnieuw een schilderij te maken. Ik denk dat het fantastisch moet zijn om een schilderij te maken en ernaar te kijken, maar nooit ben ik tevreden. Ik slaag er echt niet in. Ik word boos dat het me niet lukt en schuif de schuld liever in de schoenen van iemand anders: mijn schilderij werd gestolen! En de kat is mijn getuige! Maar op die manier is de kat wel het beeld geworden dat mij eraan herinnert dat ik niet kan schilderen.” Henk Visch.

CINEMATEK

Fernand et "Jichtapok", photo © Francine D'Hulst, expo Schirren « Le pianiste accompagnateur de films muets » © CINEMATEK

Fernand Schirren (1920-2001) is een invloedrijke, muzikale persoonlijkheid: een buitengewoon muzikant, ritmeleraar en begeleider van stille films bij Cinematek. Wereldkattendag geeft ons de kans om in zijn liefde voor katten te duiken. Op de foto zie je Fernand Schirren met op zijn schoot de kat 'Jichtapok', een bijzondere naam zonder betekenis of verhaal, puur verzonnen voor de klank. Opvallend is dat Schirren alle katten die hij in zijn leven ooit had, die bijzondere naam heeft gegeven. Je kunt deze liefdevolle foto samen met nog meer persoonlijke objecten, filmbeelden en archiefdocumenten tot 31 augustus bekijken in de tijdelijke tentoonstelling van CINEMATEK

Ik ontdek het op agenda.brussels

SOFITEL EUROPE

Het beroemde figuurtje De Kat van Philippe Geluck heeft de voorbij maanden niet stilgezeten: hij 'trekt rond', zoals zijn geestelijke vader graag beweert. En toch komt De Kat van tijd tot tijd ook graag weer eens naar huis. Philippe Geluck werd geboren in de Brusselse gemeente Etterbeek en koos daarom voor een korte tussenstop in het Sofitel Brussels Europe op het Jourdanplein. “Het Jourdanplein is dé plek van mijn kindertijd”, vertelt Philippe Geluck. De cartoonist herinnert zich nog levendig de kleine winkeltjes rond het plein, die vandaag verdwenen zijn. Het Sofitel huisvest een tijdelijke tentoonstelling als voorbode van het museum in hartje Brussel waarin De Kat zal worden ondergebracht. Wordt vervolgd …

Ik ontdek het op agenda.brussels

Nog meer Brussels katten …

In Brussel zijn katten alomtegenwoordig; ze hebben zelfs de straten ingepalmd ... Zin om in het gezelschap van enkele straatkatten een vervolg te spinnen aan je citytrip in openlucht? Enkele tips ...